Ngày 24/4/2026, Quốc hội ban hành Nghị quyết số 29/2026/QH16 về cơ chế, chính sách đặc thù để xử lý vi phạm pháp luật về đất đai của tổ chức, cá nhân xảy ra trước khi Luật Đất đai năm 2024 có hiệu lực và tháo gỡ khó khăn, vướng mắc cho các dự án tồn đọng, kéo dài.
Tiếp đó, ngày 18/8/2026, Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao ban hành Nghị quyết số 04/2026/NQ-HĐTP, hướng dẫn Tòa án áp dụng các cơ chế đặc thù này trong quá trình giải quyết, xét xử và thi hành án.
Hai Nghị quyết này đặc biệt đáng chú ý bởi pháp luật không chỉ đặt vấn đề “có sai phạm hay không”, mà còn xem xét mục đích của hành vi, yếu tố tham nhũng, hậu quả thực tế, hiệu quả kinh tế – xã hội của dự án và đặc biệt là mức độ khắc phục hậu quả của người vi phạm.
1. Nghị quyết 29/2026/QH16 nhằm giải quyết vấn đề gì?
Nghị quyết 29 áp dụng đối với hành vi vi phạm pháp luật về đất đai tại dự án, công trình xảy ra trước ngày 01/8/2024, được thực hiện vì mục đích phát triển kinh tế – xã hội hoặc bảo đảm quốc phòng, an ninh và không tham nhũng.
Đồng thời, Nghị quyết đặt ra cơ chế đặc thù nhằm tháo gỡ những dự án tồn đọng, kéo dài do các vướng mắc pháp lý phát sinh trong quá khứ.
Điểm đáng chú ý là việc xử lý không chỉ căn cứ vào hành vi vi phạm mà còn xem xét động cơ, mục đích, hậu quả thực tế, hiệu quả của dự án và khả năng khắc phục hậu quả.
Tuy nhiên, cần hiểu rõ rằng đây không phải là cơ chế hợp pháp hóa các sai phạm đất đai. Những trường hợp tham nhũng, trục lợi, lợi dụng chính sách hoặc cố tình vi phạm không thuộc tinh thần khoan dung của cơ chế đặc thù này.
2. Trường hợp nào có thể không bị truy cứu hoặc được miễn trách nhiệm hình sự?
Đây là một trong những điểm đáng chú ý nhất của Nghị quyết 29/2026/QH16.
Đối với hành vi vi phạm pháp luật về đất đai không gây thất thoát, lãng phí tài sản Nhà nước, người thực hiện hành vi có thể thuộc trường hợp không bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu đáp ứng đầy đủ các điều kiện theo Nghị quyết, trong đó đáng chú ý là:
- Hành vi không có yếu tố tham nhũng;
- Việc thực hiện nhằm mục đích phát triển kinh tế – xã hội hoặc bảo đảm quốc phòng, an ninh;
- Dự án đã hoàn thành và mang lại hiệu quả kinh tế – xã hội;
- Không còn khiếu nại, tố cáo liên quan chưa được giải quyết.
Trường hợp hành vi có gây thất thoát, lãng phí tài sản Nhà nước, việc khắc phục hậu quả trở thành điều kiện đặc biệt quan trọng.
Trong quá trình điều tra, truy tố hoặc xét xử, nếu đáp ứng đầy đủ các điều kiện luật định, người vi phạm có thể được xem xét áp dụng cơ chế miễn trách nhiệm hình sự.
Điều này thể hiện sự phân hóa rõ ràng giữa hành vi tham nhũng, vụ lợi, trục lợi với những sai phạm phát sinh trong quá trình quản lý, điều hành hoặc triển khai dự án vì mục tiêu phát triển kinh tế – xã hội nhưng không có động cơ tham nhũng.
3. Có thể tạm dừng xử lý để người vi phạm khắc phục hậu quả?
Một điểm mới rất đáng quan tâm là cơ chế tạo điều kiện cho người vi phạm khắc phục hậu quả trước khi quyết định xử lý cuối cùng.
Đối với dự án đang thực hiện nhưng chưa hoàn thành, còn hậu quả chưa được khắc phục do nguyên nhân khách quan, nếu dự án vẫn có khả năng tiếp tục, có phương án khắc phục và có khả năng mang lại hiệu quả kinh tế – xã hội thì cơ quan có thẩm quyền có thể xem xét tạm hoãn hoặc tạm đình chỉ việc xử lý.
Tất nhiên, người liên quan phải chứng minh được mình thực sự có phương án, khả năng và cam kết khắc phục hậu quả.
Cơ chế này cho thấy mục tiêu của pháp luật không đơn thuần là xử lý người vi phạm mà còn hướng đến một kết quả thực tế quan trọng hơn: thu hồi tài sản, khắc phục thiệt hại và đưa dự án trở lại hoạt động, thay vì để dự án tiếp tục đình trệ, đất đai bị bỏ hoang và nguồn lực xã hội tiếp tục bị lãng phí.
4. Nghị quyết 04/2026/NQ-HĐTP hướng dẫn Tòa án áp dụng như thế nào?
Nếu Nghị quyết 29/2026/QH16 đặt ra chính sách chung thì Nghị quyết 04/2026/NQ-HĐTP hướng dẫn cụ thể việc áp dụng tại Tòa án.
Theo đó, nếu tại phiên tòa xác định bị cáo đáp ứng đầy đủ điều kiện của Nghị quyết 29 thì Hội đồng xét xử có thể xem xét miễn trách nhiệm hình sự.
Đặc biệt, trong trường hợp người vi phạm chưa thể khắc phục ngay toàn bộ thiệt hại nhưng chứng minh được khả năng và phương án khắc phục, Tòa án có thể hoãn phiên tòa hoặc tạm đình chỉ vụ án để tạo điều kiện cho việc khắc phục hậu quả.
Nếu sau đó hậu quả được khắc phục và đáp ứng đầy đủ các điều kiện của Nghị quyết 29, vụ án có thể được xem xét giải quyết theo cơ chế đặc thù.
Ngược lại, nếu hết thời hạn nhưng người vi phạm không thực hiện được việc khắc phục theo yêu cầu thì vụ án được phục hồi để tiếp tục giải quyết theo quy định.
5. Khắc phục một phần hậu quả có được giảm hình phạt?
Nghị quyết 04/2026/NQ-HĐTP còn hướng dẫn cụ thể việc xem xét mức độ khắc phục hậu quả khi quyết định hình phạt.
Tùy tỷ lệ thiệt hại đã được khắc phục, mức hình phạt có thể được xem xét giảm tương ứng.
Đáng chú ý, trường hợp đã khắc phục trên 3/4 thiệt hại nhưng chưa khắc phục toàn bộ, mức hình phạt có thể được xem xét giảm tối đa đến 4/5 mức hình phạt theo điều kiện và cách tính được Nghị quyết quy định.
Như vậy, việc chủ động khắc phục hậu quả không chỉ mang ý nghĩa dân sự hoặc kinh tế mà trong những trường hợp thuộc phạm vi điều chỉnh của hai Nghị quyết còn có thể ảnh hưởng trực tiếp đến trách nhiệm hình sự và mức hình phạt.
6. Người đã bị kết án có được hưởng chính sách đặc thù?
Đây là vấn đề cần đặc biệt phân biệt.
Nghị quyết 29 xác định cơ chế đặc thù này không được sử dụng để xem xét lại bản án hình sự đã có hiệu lực pháp luật đối với hành vi vi phạm pháp luật đất đai xảy ra trước ngày 01/8/2024.
Nói cách khác, không thể chỉ căn cứ vào việc Nghị quyết 29 được ban hành để yêu cầu hủy hoặc xét xử lại một bản án đã có hiệu lực.
Tuy nhiên, đối với người đang chấp hành hình phạt, pháp luật vẫn thiết kế những chính sách liên quan đến hoãn chấp hành hình phạt, tạm đình chỉ chấp hành án phạt tù, miễn chấp hành hình phạt hoặc phần hình phạt còn lại, giảm mức hình phạt đã tuyên, giảm thời hạn chấp hành hình phạt và giảm thời hạn để xóa án tích, nếu đáp ứng các điều kiện tương ứng.
Đặc biệt, ngay cả trường hợp người đang chấp hành án phạt tù thực sự không có tài sản, thu nhập hoặc nguồn tài chính hợp pháp để khắc phục hậu quả, Tòa án vẫn có thể xem xét việc giảm thời hạn chấp hành hình phạt tù căn cứ vào tính chất hành vi, nhân thân và các điều kiện luật định; mức giảm trong trường hợp này tối đa không quá 1/4 mức hình phạt đã tuyên.
7. Vì sao phải ban hành Nghị quyết 29 và Nghị quyết 04?
Hai Nghị quyết này phản ánh một cách tiếp cận mới đối với các sai phạm đất đai có nguồn gốc lịch sử.
Trong thực tế, có những dự án đã đầu tư rất lớn, đất đai đã được đưa vào sử dụng, công trình đã hình thành nhưng vì những sai phạm trong quá trình giao đất, cho thuê đất, chuyển mục đích sử dụng đất, xác định giá đất hoặc thực hiện thủ tục đầu tư mà dự án bị đình trệ trong thời gian dài.
Nếu chỉ xử lý trách nhiệm cá nhân mà không giải quyết số phận pháp lý của đất đai và dự án thì có thể dẫn đến tình trạng tài sản tiếp tục bị đóng băng, dự án không thể hoạt động và nguồn lực xã hội tiếp tục bị lãng phí.
Vì vậy, tinh thần quan trọng của hai Nghị quyết có thể được hiểu là:
Sai phạm vẫn phải được xử lý – nhưng phải phân biệt sai phạm vì tham nhũng, vụ lợi với những sai phạm không có yếu tố tham nhũng; đồng thời ưu tiên khắc phục hậu quả, thu hồi tài sản và giải phóng nguồn lực đất đai, dự án cho phát triển kinh tế – xã hội.
Đây cũng chính là ý nghĩa quan trọng của việc phân định giữa xử lý trách nhiệm của cá nhân có vi phạm với xử lý, tháo gỡ vướng mắc pháp lý của chính dự án.
8. Khi nào các quy định này được áp dụng?
Nghị quyết 29/2026/QH16 có hiệu lực từ ngày 01/5/2026.
Các quy định về xử lý vi phạm pháp luật đất đai của tổ chức, cá nhân được thực hiện đến hết ngày 01/5/2029; cơ chế đặc thù tháo gỡ các dự án tồn đọng, kéo dài được thực hiện đến hết ngày 01/5/2031, cùng các quy định chuyển tiếp đối với những trường hợp đang được giải quyết.
Nghị quyết 04/2026/NQ-HĐTP có hiệu lực từ ngày 15/10/2026.
Do đó, tại thời điểm bài viết này được đăng tải, Nghị quyết 04 đã được ban hành nhưng chưa đến ngày có hiệu lực thi hành.
KẾT LUẬN
Nghị quyết 29/2026/QH16 và Nghị quyết 04/2026/NQ-HĐTP tạo ra một cơ chế pháp lý đặc thù để giải quyết những tồn tại kéo dài liên quan đến các sai phạm đất đai xảy ra trước ngày 01/8/2024.
Điểm quan trọng nhất cần hiểu là: đây không phải chính sách “xóa sai phạm”, mà là cơ chế phân hóa trách nhiệm và xử lý hậu quả.
Người có hành vi tham nhũng, vụ lợi vẫn phải chịu trách nhiệm theo pháp luật. Ngược lại, đối với những trường hợp không tham nhũng, thực hiện dự án vì mục tiêu phát triển kinh tế – xã hội, dự án có hiệu quả và người vi phạm tích cực khắc phục hậu quả thì có thể được xem xét áp dụng những chính sách đặc thù về trách nhiệm hình sự, hình phạt và thi hành án.
Do điều kiện áp dụng được quy định khá chặt chẽ, không phải mọi vụ án hoặc mọi vi phạm đất đai xảy ra trước ngày 01/8/2024 đều đương nhiên được hưởng chính sách này. Đối với từng trường hợp cụ thể, cần nghiên cứu hồ sơ vụ án, thời điểm và tính chất vi phạm, yếu tố tham nhũng, hậu quả, tình trạng dự án cũng như mức độ khắc phục thiệt hại trước khi xác định có thuộc phạm vi áp dụng của Nghị quyết hay không.
CÔNG TY LUẬT TNHH VŨ & ĐỒNG NGHIỆP
Luật sư tư vấn – Tranh tụng – Bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp
📍 Địa chỉ: 16 Mạc Đĩnh Chi, P. Tân Tiến, TP. Nha Trang, Khánh Hòa
📞 Hotline/Zalo: 0914 086 292
📧 Email: LawyerVuNhuHao@gmail.com
🌐 Website: https://luatsukhanhhoa.com
💬 Cộng đồng tư vấn pháp luật miễn phí: https://zalo.me/g/lttnup938
Luật sư Vũ Như Hảo – Luật sư Nha Trang, Khánh Hòa
Uy tín – Chuyên nghiệp – Hiệu quả